Một số suy nghĩ về việc Nhà máy điện hạt nhân Daichi ở Fukusgima -Nhật Bản xả nước thải ra biển

5, 15/07/2021, 09:34 GMT + 7

(Tin Môi Trường) - Vừa qua có một số trang báo đưa tin Thủ tướng Nhật bản Yoshihide Suga trong cuộc họp nội các ngày 13/4/2021 cho rằng: Việc xử lý nước thải từ Nhà máy Daiichi ở Fukushima bị tàn phá sau thảm họa động đất, sóng thần cách đây 10 năm là một vấn đề nan giải của Nhật Bản. Xử lý số nước thải này là một việc không thể né tránh.


Chính phủ Nhật Bản đã tổng hợp các chính sách cơ bản về việc xả nước đã xử lý ra đại dương, sau khi đảm bảo mức an toàn của nước. Như vậy, hơn 1,2 triệu tấn nước đang chứa trong các bồn lớn tại Nhà máy Daiichi, gồm nước dùng để làm mát trong nhà máy, nước mưa và nước ngầm. Tokyo vẫn đang lọc nước từ nhà máy mỗi ngày sẽ được thải ra biển.
 
Thông tin này khiến những quốc gia có biển đưa ra nhiều phản ứng lo ngại. Các ý kiến lo ngại của các bên liên quan trong đó có cộng đồng các nhà nghiên cứu ở Việt Nam tâp trung vào một số nội dung như sau:
 
(1) Việc xả chất thải từ nhà máy hạt nhân ra đại dương sẽ ảnh hưởng đến môi trường biển như thế nào?
 
(2) Theo Chính phủ Nhật thì số nước này thải đã được xử lý loại bỏ hầu hết phóng xạ như strontium, cesium. Tuy nhiên ý kiến trên đã vấp phải sự phản đối từ các cộng đồng đánh bắt cá ở Nhật Bản cũng như lo ngại từ các nước láng giềng, bởi trong nước thải vẫn còn tritium ở nồng độ thấp, và sẽ ảnh hưởng nhất định đến môi trường?
 
(3) Toàn bộ quá trình xả thải có thể kéo dài hàng thập kỷ nên ảnh hưởng nghiêm trọng đến các hệ sinh thái biển. Là quốc gia có bờ biển dài, Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng như thề nào?
 
(4) Những ảnh hưởng của nước thải hạt nhân kéo dài cả 100 năm. Với trình độ khoa học công nghệ cao hiện nay, liệu những quốc gia có biển có nên xem như đây là một việc nên làm và chấp nhận để sống chung và khai thác thuỷ - hải sản bình thường?
 
(5) Liệu chúng ta có cách gì ngăn ngừa hoặc giải pháp nhằm giảm thiểu những tác hại do ảnh hưởng từ việc xả thải từ nhà máy hạt nhân của Nhật Bản trong tương lai? (6) Hàn Quốc đã tiến hành biện pháp pháy lý đó là gửi đơn quốc tế kiện nếu Nhật bản xả thải, liệu Việt Nam có nên cũng có những bước chuẩn bị pháp lý tiếp theo?
 
Một số suy nghĩ về việc Nhà máy điện hạt nhân Daichi ở Fukusgima -Nhật Bản xả nước thải ra biển
Các bồn chứa nước nhiễm phóng xạ tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima. (Ảnh: EPA)
 
Nguồn gốc của lượng nước thải nhiễm phóng xạ này
 
Để tìm cách giải đáp mối băn khoăn này, trước hết chúng ta cùng nhau tìm hiểu về nguồn gốc và khả năng nguy hại của lượng nước thải này.
 
Nhà máy điện hạt nhân là một phần quan trọng của hệ thống năng lượng ở Nhật Bản. Khi hoạt động, các lò phản ứng hạt nhân sẽ sản sinh ra một số lượng nhất định chất thải phóng xạ. Trận động đất và sóng thần tấn công bờ biển phía đông Nhật Bản vào ngày 11 tháng 3 năm 2011 là nguyên nhân dẫn đến sự cố của hệ thống làm mát tại nhà máy điện. Hậu quả là các lò từ số 1 đến số 3 bị nóng chảy, buộc nhà máy phải bơm nước làm nguội. Có ba nguồn nước thải nhiễm phóng xạ chính từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima: chất làm mát ban đầu trong lò phản ứng, nước mới được bơm vào để làm mát lõi liên tục sau sự cố, một lượng lớn nước ngầm và nước mưa đã ngấm vào lò phản ứng. 
 
Để chứa nước thải hạt nhân, đơn vị quản lý là Công ty Điện lực Tokyo (TEPCO) đã chuẩn bị tổng cộng khoảng 1.000 bể để chứa nước sau xử lý. Tổng công suất của tất cả các bể chứa nước là khoảng 1,37 triệu tấn, dự kiến sẽ đạt giới hạn vào mùa thu năm 2022 [02]. Trong suốt thập kỷ qua, 1,25 triệu tấn nước biển đã được bơm vào các tổ máy bị hư hỏng để ngăn quá trình nóng chảy các mảnh vụn nhiên liệu [03]. Nước bị ô nhiễm đã được xử lý để loại bỏ chất phóng xạ và được trữ trong hơn 1.000 bể xung quanh khu vực nhà máy tương đương hơn 90% dung tích chứa của các bể. Rất nhiều bể trong số đó hiện đã đầy.
 
Theo phía Nhật Bản và một số nhà nghiên cứu quốc tế khác thì không có bằng chứng nào cho thấy nước đã qua xử lý tồn tại mức phóng xạ lớn hơn mức nền hiện có trong môi trường [03]. (TEPCO), đơn vị vận hành nhà máy điện Fukushima cho biết rằng việc xử lý đã loại bỏ hầu hết các hạt nhân phóng xạ bao gồm cesium và stronti, và chỉ còn lại triti – chất phát ra liều bức xạ thấp nhất so với bất kỳ hạt nhân phóng xạ nào. Theo ông Vives I Batlle, người đã tiến hành nghiên cứu ở Fukushima kể từ sau trận sóng thần xảy ra, cho rằng ngay cả trong tình huống xấu nhất là khi tất cả nước được giải phóng cùng một lúc khi đã được xử lý hoàn toàn, thì mức độ bức xạ trong môi trường biển lúc đó chắc chắn vẫn sẽ “ít độc hại hơn 100 lần” so với bức xạ nền [03]. Theo kế hoạch, nước thải có chứa phóng xạ đã qua xử lý từ Nhà máy điện hạt nhân Fukushima số 1 sẽ được pha loãng để giảm nồng độ phóng xạ xuống còn 1.500 becquerel/lít, tương đương 1/40 nồng độ cho phép theo tiêu chuẩn an toàn của Nhật Bản và 1/7 tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đối với nước uống, trước khi được xả ra biển. Việc xả nước thải ra biển sẽ được thực hiện trong khoảng 2 năm [06]. Theo Thủ tướng Suga, kế hoạch sẽ có sự tham gia của IAEA và các bên thứ ba để đảm bảo việc thực hiện được tiến hành một cách minh bạch.
 
Lượng nước thải nhiễm phóng xạ này khi xả ra biển có thể tác động gì?
 
Vùng biển ngoài khơi Thái Bình Dương của Nhật Bản sẽ bị ảnh hưởng trước tiên, đặc biệt là một số vùng biển xung quanh tỉnh Fukushima. Sau đó, nước thải cũng sẽ gây ô nhiễm các vùng biển của những quốc gia lân cận [02]. Trung tâm nghiên cứu đại dương Helmholtz (GEOMAR), có trụ sở tại Kiel, Đức đã chỉ ra rằng bờ biển Fukushima có dòng hải lưu mạnh nhất thế giới. Và trong vòng 57 ngày kể từ thời điểm xả thải, chất phóng xạ sẽ phát tán ra hầu hết Thái Bình Dương và sau đó sẽ nhanh chóng lan ra các vùng biển trên toàn cầu [02]. Tuy nhiên bài báo này chưa chỉ ra một cách chính xác mối liên hệ giữa nồng độ các chất phóng xạ tồn dư có vượt quá mức cho phép và vượt quá bức xạ nền sẵn có của môi trường biển hay không; mức tác hại của chúng với khả năng lan truyền dòng nước thải một cách định lượng và có thể kiểm chứng được hay không. Do vậy đây mới là lo ngại có cơ sở khoa học nhưng chưa thể chứng minh rõ ràng.
 
Chất thải phóng xạ nói chung thường chứa một lượng hạt nhân phóng xạ: các nguyên tố ở trạng thái không bền phân rã, phát ra bức xạ ion hóa, có thể gây nguy hiểm cho con người và môi trường. Bức xạ của những đồng vị phóng xạ dạng và mức độ khác nhau, cũng như tồn tại trong những thời gian khác nhau. Biển và đại dương xung quanh Fukushima là ngư trường để ngư dân địa phương sinh tồn, đồng thời là một phần của Thái Bình Dương và đại dương toàn cầu. Việc xả nước thải hạt nhân ra đại dương sẽ ảnh hưởng đến sự di cư của các loài cá, ngành công nghiệp đánh bắt, sức khỏe con người, an ninh sinh thái... Mối nguy hiểm này sẽ không chỉ đối với riêng quốc gia có nhà máy điện hạt nhân mà nó còn lan rộng theo dòng hải lưu và ảnh hưởng tới các quốc gia lân cận khác. Hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường nước, các triệu chứng bệnh tật con người mắc phải từ chất thải nhiễm xạ và hóa chất độc hại do nhà máy hạt nhân thải ra biển có thể sau rất nhiều thập kỷ tính từ thời điểm kết thúc xả thải chúng ta mới có thể phát hiện ra.
 
Nước làm mát nhà máy điện hạt nhân cần được quản lý như thế nào
 
Tiếp theo, chúng ta cùng tìm hiểu xem nước thải làm mát nhà máy điện hạt nhân cần được xử lý và quản lý như thế nào và các quy định quốc tế có liên quan.
 
Chất thải phóng xạ lỏng sinh ra tại nhà máy điện hạt nhân thường có chứa các thành phần phóng xạ hòa tan và không hòa tan (sản phẩm phân hạch và ăn mòn) và các chất không phóng xạ. Mục tiêu chung của các phương pháp xử lý chất thải là tảy xạ chất thải lỏng đến mức mà khối lượng lớn nước thải đã qua tảy xạ có thể được thải ra môi trường hoặc tái sử dụng. Chất thải cô đặc là đối tượng cần phải tiếp tục ổn định hóa, lưu giữ tạm thời và chôn cất. Các nhà máy điện hạt nhân sinh ra gần như tất cả các loại chất thải lỏng, và hầu như tất cả các quy trình đều được áp dụng để xử lý chất thải phóng xạ. Các kỹ thuật tiêu chuẩn thường được sử dụng để tảy xạ chất thải lỏng. Mỗi quá trình có một hiệu ứng đặc biệt đối với một thành phần phóng xạ của chất lỏng. Bốn quy trình kỹ thuật chính có thể dùng cho xử lý chất thải lỏng là: bốc hơi; kết tủa hóa học/keo tụ; tách pha rắn; và trao đổi ion. Cho đến nay, giảm thể tích bằng cách bay hơi nước thải phóng xạ hoạt độ thấp luôn hiệu quả tới mức mà nước ngưng tụ có thể được thải ra môi trường mà không cần xử lý thêm [05].
 
Các kỹ thuật xử lý cũng được thiết lập và sử dụng rộng rãi. Tuy nhiên, các nước vẫn đang tiến hành nghiên cứu các công nghệ mới để cải thiện an toàn và kinh tế. Có một thực tế là việc xử lý và quản lý chất thải hạt nhân phóng xạ cực kỳ khó khăn và tốn kém, và trở thành gánh nặng của các quốc gia ngay cả với các cường quốc hàng đầu thế giới về lĩnh vực này. Nhật Bản không phải là một ngoại lệ. Nhật Bản đã nêu khả năng phải đổ nước nhiễm phóng xạ ra biển từ 3 năm trước, vì họ tính toán được rằng, đến năm 2021, công ty TEPCO, đơn vị quản lý nhà máy điện hạt nhân Fukushima, sẽ không còn khả năng lưu trữ nước nhiễm phóng xạ [07]. Tuy nhiên bản chất vấn đề theo một số nhà nghiên cứu và dư luận từ bên trong và ngoài Nhật Bản thì đó là TEPCO và chính phủ Nhật không muốn tăng thêm chi phí cho mở rộng khả năng lưu giữ thêm nước thải nhiễm xạ. 
 
Vậy tổ chức nào trên thế giới có đủ thẩm quyền kiểm tra mức độ an toàn trong hoạt động của một nhà máy điện hạt nhân tại một quốc gia bất kỳ? Tổ chức nào có thẩm quyền giám sát thường xuyên và liên tục tính an toàn của nước thải nhiễm xạ thải ra môi trường sau xử lý? Chúng ta biết rằng Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) được thành lập từ năm 1957 với mục đích đẩy mạnh việc sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình và ngăn chặn việc sử dụng năng lượng nguyên tử trong mục đích quân sự. Tuy nhiên Qui chế hoạt động của tổ chức này không có điều nào qui định về việc giám sát hoạt động của nhà máy điện hạt nhân cũng như tính an toàn của chất thải hạt nhân sau xử lý và thải bỏ ra môi trường. Ngay cả Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cũng không có nhiệm vụ kiểm tra giám sát tính an toàn của các chất thải sau xử lý thải bỏ ra môi trường từ các nhà máy điện hạt nhân, hay độc lập tiến hành quan trắc định kì chất lượng môi trường tại khu vực xung quanh các nhà máy điện hạt nhân nói chung trên toàn thế giới. Các nhóm thanh tra của Liên hiệp quốc cũng chỉ có thể tiếp cận được hiện trường khi được phép nhập cảnh và sau độ trễ thời gian nhất định.
 
Theo các chuyên gia Nhật Bản, nước thải tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima được xử lý bằng Hệ thống xử lý chất lỏng tiên tiến (ALPS) để loại bỏ hầu hết các chất phóng xạ, tuy nhiên vẫn còn chất phóng xạ tritium. Nồng độ tritium sẽ được làm loãng bằng 1/40 so với tiêu chuẩn quy định trong nước, và bằng khoảng 1/7 so với tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới về nước uống. Việc xử lý ô nhiễm bằng cách pha loãng chất ô nhiễm với nước để hợp thức hóa việc xả ra môi trường nước là cách có thể chấp nhận được hay không? Các thông tin do Nhật Bản công bố liệu đã đầy đủ chưa, theo tờ Hankyoreh (Hàn Quốc), nước nhiễm xạ trong các bể chứa tại Fukushima không chỉ chứa tritium mà còn có các chất phóng xạ chết người khác. Mặc dù đã được xử lý nhưng khoảng 70% lượng nước này còn chứa các chất như cesium, strontium hay iodine. 
 
 Vì vậy, các quốc gia lân cận Nhật Bản và các quốc gia tuy ở xa nhưng có thể bị ảnh hưởng như Việt Nam cần có thông tin đánh giá khách quan của tổ chức quốc tế độc lập về tính an toàn của phương án xử lý nước thải và xả thải do nhà máy điện hạt nhân Fukushima đưa ra. Cần có một cơ chế quốc tế cho phép kiểm soát toàn bộ hoạt động xử lý và xả thải lần này của nhà máy này. Đồng thời người dân khắp thế giới cũng rất cần tiếp cận với các kết quả nghiên cứu khách quan về tác động dài hạn đối với sức khỏe con người và môi trường do chất thải phát sinh từ các nhà máy điện hạt nhân trong thời gian qua.
 
Nhật Bản là một bên tham gia "Nghị định thư năm 1996 đối với Công ước về ngăn ngừa ô nhiễm biển do đổ chất thải và các chất khác năm 1972". Mục tiêu của Công ước và Nghị định thư London là thúc đẩy việc kiểm soát hiệu quả tất cả các nguồn gây ô nhiễm biển. Các Bên tham gia sẽ thực hiện các biện pháp hữu hiệu để ngăn ngừa ô nhiễm môi trường biển do nhận chìm chất thải và vật liệu khác trên biển (Phùng Chí Sỹ, 2021). Quốc gia muốn xả thải có tham gia các điều ước quốc tế này cần tham vấn để nhận được sự đồng thuận của các bên tham gia và tuân thủ các quy định này nhằm bảo vệ môi trường, sinh thái biển và đảm bảo an toàn cho sức khỏe con người.
 
Một vài suy nghĩ và khuyến nghị
 
Từ những thông tin trên, chúng tôi có một số suy nghĩ xin được chia sẻ về việc xả nước thải nhà máy điện hạt nhân Daiichi ở Fukushima, Nhật Bản ra biển như sau:
 
Nhật Bản là một bên tham gia các thỏa thuận quốc tế có liên quan nước thải phóng xạ từ nhà máy điện nguyên tử, đặc biệt là Công ước Luân Đôn năm 1972, Nghị định thư 1996 và các điều khoản sửa đổi, Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 và các quy định của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Vì vậy Nhật Bản muốn xả nước thải chứa phóng xạ phát sinh từ Nhà máy điện hạt nhân Daiichi ở Fukushima ra biển chỉ nên thực hiện sau khi đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện được quy định tại các văn kiện đã nêu. Đồng thời Nhật Bản nên tham vấn các quốc gia, tổ chức quốc tế liên quan trước khi thực hiện để thể hiện họ là quốc gia có uy tín và có trách nhiệm trước cộng đồng quốc tế.
 
Việc Nhật Bản chủ động tuyên bố công khai về hành động sẽ xử lý nước thải hạt nhân ở mức độ tốt nhất rồi mới xả ra môi trường đồng thới có kế hoạch mời IAEA và các bên thứ ba tham gia đã thể hiện quan điểm minh bạch thông tin của họ. Đó là mặt tích cực và rất đáng hoan nghênh. Đó sẽ là tiền đề cho Nhật Bản và các quốc gia liên quan tham vấn, hợp tác để đi đến giải pháp thích hợp nhất.
 
Việt Nam đã có đáp ứng trước tình thế này qua lời của Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam tại cuộc họp báo thường kỳ ngày 29/4/2021, khi được đề nghị đưa ra bình luận về việc Nhật Bản xả nước thải từ Nhà máy điện hạt nhân Daiichi ở Fukushima ra biển: “Việt Nam ủng hộ quyền phát triển, sử dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình. Trách nhiệm đảm bảo an toàn, an ninh hạt nhân thuộc về quốc gia, song đòi hỏi có sự hợp tác quốc tế chặt chẽ, minh bạch trong chia sẻ thông tin, ứng xử có trách nhiệm trong trường hợp xảy ra sự cố, tai nạn. Việt Nam đề cao việc duy trì hòa bình, ổn định trong khu vực, bảo vệ môi trường biển và các tài nguyên biển phù hợp với các quy định của luật pháp quốc tế, bao gồm Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 và các quy định của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA)”. Chúng tôi hoàn toàn ủng hộ lời phát biểu này và cho rằng mức độ phản ứng của Việt Nam đến nay là phù hợp với các thông lệ và quy định quốc tế mà Việt Nam là một bên tham gia ký kết.
 
Việt Nam về mặt địa lý ở rất xa Nhật Bản, tuy nhiên chất thải có thể lan rộng theo dòng hải lưu và ảnh hưởng tới phía Việt Nam. Vì vậy nước ta nên có sự chuẩn bị trước thông qua cơ chế hợp tác quốc để tiến hành cách nghiên cứu khoa học cần thiết nhằm giám sát, dự báo sự thay đổi chất lượng môi trường biển, sự di cư của các loài cá, hệ sinh thái biển liên quan đến phóng xạ từ nguồn nước thải từ Nhật Bản. Từ đó nâng cao khả năng dự báo, ngăn ngừa và có giải pháp nhằm giảm thiểu những tác hại do ảnh hưởng từ việc xả lượng nước thải làm mát từ nhà máy hạt nhân của Nhật Bản có thể xảy ra trong tương lai.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
 
[01]. Phùng Chí Sỹ (2021) “Một số quy định quốc tế liên quan đến việc xả nước thải nhà máy điện hạt nhân Daiichi ở Fukushima, Nhật Bản ra biển”, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, 2021.
 
[02]. “Phối cảnh vệ tinh cho thấy tác động việc xả nước thải hạt nhân ra biển của Nhật Bản sẽ đáng sợ tới mức nào” bài đăng online ngày 14/04/2021, link: https://phapluatbandoc.giadinh.net.vn/phoi-canh-ve-tinh-cho-thay-tac-dong-viec-xa-nuoc-thai-hat-nhan-ra-bien-cua-nhat-ban-se-dang-so-toi-muc-nao-162211404161733213.htm  
 
[03]. “Các nhà khoa học đồng ý với kế hoạch xả một triệu tấn nước thải từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima” bài đăng online ngày 13/05/2021, link: https://vinatom.gov.vn/cac-nha-khoa-hoc-dong-y-voi-ke-hoach-xa-mot-trieu-tan-nuoc-thai-tu-nha-may-dien-hat-nhan-fukushima/
 
[04]. “Áp lực về xử lý các chất thải hạt nhân phóng xạ” bài đăng online ngày 11/11/2014, link: https://tapchitaichinh.vn/dien-hat-nhan-tai-viet-nam/ap-luc-ve-xu-ly-cac-chat-thai-hat-nhan-phong-xa-92678.html
 
[05]. “Quản lý chất thải phóng xạ nhà máy điện hạt nhân”  bài đăng online ngày 16/06/2015, link: http://nangluongvietnam.vn/news/vn/dien-hat-nhan-nang-luong-tai-tao/quan-ly-chat-thai-phong-xa-nha-may-dien-hat-nhan.html
 
[06]. Thanh Phương/TTXVN, “IAEA ủng hộ Nhật Bản xả nước thải từ nhà máy điện hạt nhân Fukushima ra biển”, bài đăng online 15/04/2021, link: https://bnews.vn/iaea-ung-ho-nhat-ban-xa-nuoc-thai-tu-nha-may-dien-hat-nhan-fukushima-ra-bien/192565.html
 
[07]. Vì sao Nhật Bản quyết định xả nước thải hạt nhân ra biển? Bản tin online ngày 14/04/2021; link: https://vtv.vn/the-gioi/vi-sao-nhat-ban-quyet-dinh-xa-nuoc-thai-hat-nhan-ra-bien-20210414120137759.htm

THS. NGUYỄN QUỐC CÔNG (Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam)

Về đầu trang